ادبيات داستاني كتاب ادبيات فارسي 2( كليه ي رشته ها )             -------------------------------------------------------   اهداف كلي ادبيات داستاني معاصر عبارت است از :   ?   1- آشنايي با سير تحول و جلوه هاي گوناگون ادبيات داستاني معاصر . ?   2- آشنايي با نمونه هايي از داستان هاي معاصر ايران . ?   3- آشنايي با جريان داستان نويسي معاصر ايران . ?   4- كسب توانايي جهت انجام فعاليت هاي يادگيري . روي آوردن به ادبيات داستاني معاصراز اوايل دوره ي مشروطه با كتاب هايي نظيرسياحتنامه  ابراهيم بيك از زين العابدين مراغه اي و سالك المحسنين ازعبدالرحيم طالبوف آغازشد.بعد از  11   مشروطه نويسندگان درآثار خود به مسائل اجتماعي ورنج هاي طبقات محروم جامعه پرداختند و با زور و بي عدالتي به جدال برخاستند.آنان اصول فني داستان نويسي غرب را تا حدي آموختند و رمان گونه هايي آميخته با انتقاد تند و مستقيم و گاه طنز آلود و هجو آميز از اوضاع اجتماعي ايران نوشتند .   &                   داستان كوتاه در ايران :                 ----------------------   داستان كوتاه در ايران با مجموعه ي« يكي بود ، يكي نبود »اثرجمال زاده درسال 1300متولد  شد . پس از جمال زاده نويسندگاني ديگر چون صادق هدايت ، بزرگ علوي ، جلال آل احمد ، سيمين دانشو، محمود دولت آبادي و...هريك تجارب تازه اي در زمينه ي داستان كوتاه و بلند ، دست يافتند و افق هايي تازه را فراسوي نويسندگان جوان گشودند .   v   " كباب غاز " [ رساله اي  در حكمت مطلقه ي « از ماست كه بر ماست . » ] داستاني است كه محمد علي جمال زاده - پدر داستان نويسي ايران - به نگارش درآورده است ، درواقع  گوشه هايي از زندگي ايرانيان ، در دوره ي مشروطه با زباني انتقادي و با نثري ساده، طنزآميزو آكنده ازضرب المثل ها و اصطلاحات عاميانه بيان شده است. E   پيام داستان: ?   منشأ همه ي بدبختي ها، خود انسان است، عدم حفظ زبان، نا به جا سخن گفتن مي باشد . E   زاويه ي ديد داستان : ?   اول شخص مفرد است . E   زبان : ?   محاوره . E   قالب : ?   داستان كوتاه . شروع داستان بسيار جالب مي باشد و كليه ي شاگردانم هنگام تدريس اين درس،سرا پا به گوش هستند و هرازگاهي اظهار نظر نيز مي نمايند. اما تنها مشكل عمده در اين درس ، اين است كه مقدار مطالب با توجه به ساعت درسي تناسب لازم را ندارد و ما واقفيم كه داستان زماني به دل مي نشيند كه كامل خوانده شود ، جدا از اين كه  اين درس فقط  حدود صد (100) كنايه دارد و 12   ساير آرايه هاي ديگر . و فقط  به روخواني و اشاره اي اندك در اين درس بسنده مي شود چون يك جلسه ي نود (90 )  دقيقه اي تدريس فقط  شامل تدريس نمي گردد و ما اهداف ديگري نيز داريم. وهميشه بچه ها ازاين قضيه دراين درس ناراحت هستند و من هميشه وقتي به تدريس اين درس مي رسم  ، براي اين كه بچه ها گِله اي نداشته باشند ، اين درس را دريك جلسه با فراغ بال و با حوصله تدريس مي نمايم . ( هر چند كه با كمبود وقت نيز مواجه مي شوم . ) v   " گيله مرد " اثر بزرگ علوي داستان نويس معاصر(1375- 1282) مي باشد . E   داستان بيانگر : ?   1- واقعيت هاي تلخ از اوضاع اجتماعي و سياسي دوره ي خاص مي باشد . ?   2-  به تصويركشيدن روح عدالت خواهي و مبارزه با استبداد اربابان و دولت خود كامه ي               پهلوي در چهره ي گيله مرد ( دهقان شورشي ) است . E   تأثير داستان گيله مرد : ?   1- بر كتاب " از رنجي كه مي بريم " اثر جلال آل احمد است . ?   2- راهنماي عمل نويسندگان مبارز بوده است . E   شخصيت هاي داستان : ?   1- گيله مرد : نماد ظلم ستيزي ، جنبش و آزادگي و مبارزه . ?   2- محمد ولي : حريص ، وابسته به قدرت ، بي اختيار . ?   3- مأمور دوم : نماد انسان هاي اغفال شده ، ستم ديده . E   هسته يا طرح داستان : ?   ظلم و ستم بر رعيت و عكس العمل نسبت به اين ظلم و ستم است . E   قالب داستان : ?   نثر داستاني معاصر . E   زاويه ي ديد : ?   نويسنده ، سوم شخص مفرد يا داناي كل . E           درون مايه : ?   مبارزه . 13   نكته ي مهم در اين درس ، شروع خوب داستان است كه از ابتدا توجه دانش آموزان را به خود  جلب مي كند و فكرآنان را فعال مي كند وپيوسته دراين موضوع هستند كه پايان داستان چيست؛ اما همه اين طور نيستند افرادي اصلاً موافق اين گونه داستان ها در كتاب نيستند و با روحيه ي لطيف آنان سازگاري ندارد . در مقابل عده اي اندك در كلاس خواهان اين گونه داستان هاست و پيوسته به دنبال داستان هايي هستند كه كمي درجه ي خشونتشان بالاتر باشد . من هميشه دوست دارم هنگام تدريس شاگردانم بيش از اندازه در امر تدريس مشاركت داشته باشند لذا سعي مي كنم تا نقش هاي موجود در داستان به افرادي به طور داوطلب داده شود تا هنگام تدريس خسته نشويم . اما نكته ي حايز اهميت آن است كه طولاني بودن داستان و نگنجيدن آن در يك جلسه ي درسي باز ، از مشكلات عديده ي ماست . v   " سو و شون " اثر سيمين دانشور ، همسر زنده ياد جلال آل احمد مي باشد E   شخصيت اصلي داستان : ?   زري و يوسف « دو قهرمان اصلي كتاب » است . E   راوي داستان يا زاويه ديد : ?   سوم شخص ( نويسنده ) ، داناي كل . E   محتوا : ?   سياسي و اجتماعي . E   قالب : ?   داستان . E   درون مايه : ?   ظلم ستيزي است كه از لحن شخصيت ها دريافت مي شود . E   محوري ترين جريان داستان : ?   1- داستان زندگي مشترك زري و يوسف . ?   2-  شرح و توصيف زندگي اجتماعي مردم  فارس در خلال جنگ جهاني دوم  و تسلط                انگليسي ها . ?   3- بيان عواطف ودغدغه هاي زري به عنوان يك همسروفادارنسبت به فرزندوشوهرش. 14   E   جنبه هاي نمادين داستان : ?   1- يوسف  ، نماد مبارز و قشر روشنفكر . ?   2- خانه ، نماد ايران . ?   3- زري نماد زنان فداكار . ?   4- عمّه نماد حضرت زينب (س) . نكات قابل تأمل در اين داستان اين است كه عنوان داستان از ابتدا توجه همگان را در كلاس به خود جلب مي كند و از همان ابتدا ذهن دانش آموز را با علامت سؤال روبرو مي كند و هر چه قدر كه جلوتر مي روند ، اين علامت سؤال بزرگ و بزرگ تر مي گردد . بيشتر دانش آموزان وقتي به اواسط  داستان مي رسيم ، مي پرسند كه نمي فهميم  كه داستان چه هدفي را دنبال مي- كند و شايد بدون اغراق بگويم كه بيشتر همكارانم نيز نمي دانند داستان به چه ترتيبي است ، تا به رسد به شاگردان.شايد علت اين امر،بد انتخاب شدن قسمت هاي داستان باشد كه خوب درمتن كتاب درسي جاي مناسب خود را نيافته وآن پيوستگي لازم را ندارد،تازه وقتي داستان تمام مي- شود،مشكل ما بيشتر مي شود  چون برتعداد آن دسته دانش آموزان افزوده شده كه اصلاً داستان براي آن ها قابل فهم نيست و حتي وقتي من هم براي آنان شرح مي دهم، بازبراي آنان خوشايند نيست.جالب اين كه در تمام سال هاي تدريسم اين وضع جريان داشته و خاصّ زماني نبوده است ساير همكاران نيز همين عقيده را دارند .  طولاني بودن داستان نيز يكي ديگر از معايب اين درس مي باشد . كه قابل تأمل است .   &                 

  ادبيات داستاني كتاب ادبيات فارسي 3( تجربي و رياضي )                 ------------------------------------------------------- اهداف كلي فصل عبارت است از : ?   1- آشنايي با عناصر گوناگون داستان و رمان ايراني . ?   2- آشنايي با نمونه هايي ديگر از داستان هاي گوناگون . ?   3- توانايي تشخيص عناصر داستاني در داستان هاي گوناگون . ?   كسب توانايي انجام فعاليت هاي يادگيري فصل ادبيات داستاني . نكته ي قابل توجه در اين كتاب اين است كه دانش آموزان با عناصر داستان آشنا مي شوند كه كه به طور اجمال به آن اشاره مي گردد . 15   "عناصر داستان"، به بخش ها وعناصري كه پيكره ي داستان را به وجود مي آورند،مي گويند. E   مهم ترين عناصر داستان : ?   1- شخصيت و قهرمان ?   2- راوي داستان يا زاويه ديد . ?   3- هسته يا طرح داستان . ?   4- درون مايه . ?   5- لحن . E   شخصيت و قهرمان داستان : G    با رفتارها و گفتارهاي خود ، داستان را به وجود مي آورند . A   از آغاز تا پايان داستان ثابت و بدون تغيير حضور دارند . B  گاهي براثرعوامل گوناگون وحوادثي تغييرمي يابديا فضاي داستان راناگهاني ترك مي كند. E   راوي داستان يا زاويه ي ديد : G    شيوه ي بيان داستان را زاويه ي ديد يا راوي داستان مي گويند . A    معمول ترين شيوه ي روايت داستان، استفاده از اول شخص(من) و سوم شخص (او) است . E   هسته يا طرح داستان : G    پيوستگي منظم اعمال و حوادث داستان كه مبتني بر رابطه ي علت و معلولي است . A    هسته به سلسله حوادث داستان ، وحدت هنري مي بخشد و آن را از آشفتگي مي رهاند . E   درون مايه :                              G    فكراصلي و مسلط بر هر اثر است كه نويسنده آن را در داستان اعمال مي كند . A    جهت فكري و ادراكي نويسنده را نشان مي دهد . B از اعمال و گفتار شخصيت هاي داستان به ويژه شخصيت اول ( قهرمان ) ، مي توان درون مايه ي داستان را دريافت . E   لحن : G    1- ايجاد فضا در كلام است . 16   A    2- معرفي و شناسايي شخصيت ها با زبان و لحن امكان پذير است . دانستن " عناصر داستان " و جزئيات آن بسيار خوب است ، اما از آن جايي كه ادبيات داستاني مربوط به كليه ي كتاب هاي درسي است نه فقط  منحصر به پايه ي سوم ، بهتر آن كه در كتاب اول آورده مي شد تا آن ها هم با اين عناصر آشنايي پيدا كنند نه اين كه يك باره در كلاس سوم با آن مواجه گردند . چون اگر هر كاري پايه اي و اساسي باشد بازخورد مطلوبي نيز به ارمغان خواهد داشت .  v   " داستان گاو " اثر غلامحسين ساعدي ،( 1364 – 1314 ) ، متخلص به " گوهر مراد ". E   درون مايه : ?   نزول بلا .   E   هسته ي داستان :     ?   مرگ گاو.   E   لحن داستان : ?   صميمانه و غير رسمي . E   شيوه ي روايت : ?   سوم شخص مفرد ، ( داناي كل ) E   گونه ي زبان : ?   گفتاري . E   قالب : ?   داستان . E   نوع نثر : ?   معاصر . E   پيام محوري : ?   از خود بيگانگي . داستان گاو از كتاب عزاداران بيل ، نمونه اي از يك اثر داستاني كوتاه و خواندني است كه در قالب فيلم نامه نوشته شده است و داريوش مهرجويي ، فيلم موفق گاو را بر اساس آن ساخت ؛   17     مكان داستان گاو ، روستاست . روستا نمادي از جامعه ي عقب مانده ي ايراني است كه زندگي دردبار روستا، ازخودبيگانگي ، گريز از واقعيت را به زيبايي نشان مي دهد . شخصيت اصلي داستان ( مشدي حسن ) متغير است كه به دليل وابستگي مادي و معنوي و انس شديد، مرگ گاو موجب جنون شخصيت اصلي داستان مي شود . در حقيقت ساعدي در اين داستان از ديدگاه يك روانكاو به انسان مي نگرد. و ازدانش تحليلِ روان به روابط درنده خويانه و نادرستي كه مردي را به آستانه ي جنون مي برد و به گاو، تبديل مي كند ، سخن مي گويد . مفهوم  واقعي گاو شدن مشدي حسن فقط اين نيست كه جنبه ي رواني و فلسفي محض براي آن قائل شويم،همان طوركه گروهي نابخردانه گفته اند :  تمايل به حيوان در طول تاريخ و اعصار موجود بوده است . بلكه مفهوم واقعي آن در فهميدن روابط  نادرستي است كه شخصيت فرد را تهديد كرده است . دراين داستان دلبستگي و وابستگي بيش ازاندازه نموداراست كه بيشترشاگردان در آن ِ واحد به آن پي برده و ناخود آگاه بيان مي كنند، اما چه قدر خوب بود كه اين درس در كتاب پايه اي جز سوم قرارمي گرفت چون براي دانش آموزان سوم از سطح پايين تري برخوردار است  و آنان آنان را به تفكر و چالش وا نمي دارد . لذا براي اين كه ازخستگي احتمالي آنان جلوگيري شود سعي مي كنم تا فيلم اين درس نمايش داده شود وبچه ها درس را در منزل بخوانند و نقد وتحليل وخلاصه اي از آن را به عنوان تكليف درجلسه ي بعدي بياورند كه اين كاربيشتر آنان راراضي نگه مي دارد. كماكان همان ايراد داستان هاي قبلي بر اين داستان وارد است از اين كه مقدار آن با ساعات تدريس دبيرستان متناسب نيست . v   " داستان گل دسته ها و فلك "  اثر جلال آل احمد (1348 - 1302) در آثار وي فضاي سياسي و اجتماعي ايران، محروميت ها ومحدوديت هاي انديشه وران ومسؤوليت خطيرارباب قلم  به خوبي و روشني ترسيم شده است . نثر وي صريح، طنزگونه ، كوتاه ، نزديك به زبان گفتار و توصيفي است . E           قالب : ?   داستان كوتاه . E   نوع نثر ?   معاصر . E   زاويه ي ديد : ?   اول شخص مفرد . 18     E   قهرمان داستان : ?   راوي داستان مي باشد . نكات قابل توجه اين موارد است كه داستان به طرز جالبي آغاز مي شود ، اكثر دانش آموزان تمايل زيادي به خواندن آن دارند و برايشان جالب است وقتي از آنان راجع به  علت علاقه ي آنان مي پرسم ، مي گويند در آن شيطنت هاي دانش آموزي وجود دارد و ما هم دوست داريم اين گونه باشيم و اغلب خود را جاي قهرمانان داستان گذاشته و ازشيطنت هاي خود كه مشابه آن چه در درس بوده ، بيان مي كنند كه در نوع خود برايم جالب مي باشد. كاربرد واژگان آن نيز خوب است . و از نظر بُعد  روان شناسي نيز تأثيرروحي رواني مطلوبي را در شاگردانم مي بينم .   &                     ادبيات داستاني كتاب ادبيات فارسي 3( علوم انساني )               ---------------------------------------------------   اهداف كلي فصل :   ?   1- آشنايي با جلوه ها و عناصر داستاني . ?   2- آشنايي با نمونه هايي از داستان هاي ايراني . ?   3- توانايي بخشيدن به دانش آموز در شناخت و بررسي عناصر داستاني . ?   4- تقويت توانايي دانش آموز در انجام فعاليت هايي در زمينه ي ادبيات داستاني . v   " داستان بازرگان و طرار" ترجمه ي كتاب عربي الفرج بعدالشده اثر قاضي تنوخي ، قرن چهارم هجري است . حسين بن اسعد دهستاني اين كتاب را در قرن ششم به فارسي ترجمه كرده است در سه جلد، حاوي داستان هاي متعدد و متنوعي است شدت گرفتاري و مشكلات قهرمانان هر يك از اين داستان هاي سنتي – كه در نهايت به فرج و نجات مي انجامد- برجاذبه ي كتاب مي افزايد . داستان فوق از چند جنبه قابل بررسي است ، از آن جايي كه داستان ، مربوط به كهن است لذا كاربرد واژگان آن براي دانش آموزان زياد خوشايند نبوده و در كل داستان براي آنان جالب و خوب نبوده ااست و پيوسته از اين موضوع كه حتي مؤلفان نيز درحقّ ما لطفي ندارند ، گله ي خود را ابراز مي كنند كه چرا رشته هاي ديگر داستان هاي جالبي در كتابشان موجود است با اين كه ادبيات براي آن ها رشته ي عمومي محسوب مي گردد و براي آنان مطالب دل انگيز، 19   انتخاب نشده است . و همواره نسبت به كتاب ادبيات خود با داشتن محتواي نه چندان دلچسب نوعي بيزاري ايجاد شده و درنمرات آنان نيز مي توان اين مطلب را به خوبي ملاحظه نمود . و خودمانيم حق هم با آن هاست . v   " داستان ديوار " اثر جمال ميرصادقي( متولد 1312) وي با زبان ساده و صميمي اما با بياني استعاري و نمادين به موضوع پرداخته است . E   قالب : ?   نثر ساده و روان . E   سبك : ?       معاصر . E       محتوا : ?       بيان موانع آزادي و عامل جدايي انسان ها . E       زاويه ديد : ?   سوم شخص مفرد ، داناي كل . اين داستان نسبت به داستان قبل براي شاگردان جالب است و آنان را راضي نگه مي دارد .اين صحبت مال سال ها قبل است . اما چه فايده كه سال هاست اين درس براي مطالعه ي شخصي دانش آموزان بوده و حذف شده ولي نمي دانم چرا در كتاب باقي مانده ، شايد بر سر اين درس هنوز تفاهم لازم به عمل نيامده است . كاربرد واژگان درس در حد خوبي بوده و تأثير روحي خوبي نيز در بچه ها ي كلاس مي گذارد .   &                

     كتاب زبان و ادبيات فارسي 1و 2 عمومي( پيش دانشگاهي )                  ---------------------------------------------------------- آن چه در ادبيات داستاني دوره ي  پيش دانشگاهي عمومي حايز اهميت است : آثارمنثوري است كه ماهيت داستاني و تخيلي دارند. قصه ها، داستان هاي كوتاه و زمان وانواع وابسته به آن ها را " ادبيات داستاني مي گويند . ¯   انواع قصه هاي منثور گذشته عبارتند از : E   قصه هايي در فنون و رسوم كشورداري و آيين فرمانروايي، بازرگاني ،علوم رايج زمان ، عدل و سيرت نيكوي پادشاهان و وزيران و اميران : 20   G    حكايت هاي " آداب الحرب والشجاعه " فخر مدبر . A    سياست نامه (سيرالملوك) خواجه نظام الملك توسي . E   قصه هايي در شرح زندگاني و كرامات عارفان و بزرگان ديني و مذهبي . G    اسرارالتوحيد . A    تذكره الاوليا . E   قصه هايي در توضيحو شرح مقام عرفاني ، فلسفي  و ديني به وجه تمثيلي ( نمادين ) : G    عقل سرخ . A    آواز پَر جبرئيل . E   قصه هايي كه جنبه  هاي واقعي و تاريخي و اخلاقي آن ها به هم آميخته است و از نظر نثر و شيوه ي نويسندگي به آن ها توجه مي شود : G    مقامات حميدي  ، تأليف حميدالدين بلخي . A    گلستان سعدي . E   قصه هايي كه جنبه ي تاريخي دارند : G    تاريخ بيهق ، تأليف علي بن زيد بيهقي . A    تاريخ بيهقي از ابوالفضل محمد بيهقي . E   قصه هايي كه از زبان حيوانات روايت مي شود و در آن ها نويسنده و اعمال و احساسات انسان را به حيوانات نسبت مي دهد . G    كليله و دمنه ، از ابوالمعالي نصرالله منشي . A    مرزبان نامه ، از مرزبان بن رستم بن شروين . E   قصه هايي كه در زمينه ي تعليم و تربيت هستند : G    قابوس نامه اثر عنصرالمعالي . A    چهار مقاله ي احمد عروضي سمرقندي . B اخلاق ناصري اثر خواجه نصيرالدين توسي . E   قصه هايي كه بر اساس امثال و حكم فارسي و عربي تنظيم شده اند : 21   G    جامع التمثيل حبله رودي . A    داستان هاي امثال امير قلي اميني . E   قصه هايي كه محتواي گوناگون دارند ، شامل: معرفت كردگارومعجزات پيامبران وكرامات اوليا وتاريخ پادشاهان واحوال شاعران وگروههاي مختلف مردم تا شگفتي هاي درياها،شهرها وحيوانات،جوامع الحكايات و لوامع الرواياتِ عوفي. E   قصه هاي عاميانه : G    حاوي سرگذشت ها وماجراهاي شاهان، بزرگان ومردان و زنان گمنام .  A    به زبان ساده و رايج روزگار خود بازگو شده اند . B جنبه هاي پهلواني، سلحشوري و حماسي فراواني دارند. مانند : سمك عيار و اسكندرنامه .    برخي از آن ها نيز بيش تر سرگرم كننده اند تا عبرت آموز . مانند : هزار و يك شب . v    " داستان افشين و بودلف " از كتاب تاريخ بيهقي ، اثر ابوالفضل است . E   شخصيت اصلي داستان احمدبن ابي دؤاد : ?   1-سمت قاضي شرع و مسؤول امور قضا بود . ?   2- از وزيران روزگار خود محتشم تر بود و به سه خليفه خدمت كرد . ?   3- تلاش زيادي در آزادي بودلف كرد . E   راوي داستان : ?   اسماعيل بن شهاب . E   بودلف : ?   شجاع ودليرعرب ازخدمتگزاران خليفه (المعتصم)بود كه به توسط افشين محبوس شده بود. E   افشين : ?   فرمانده ي ايراني كه بابك خرّم دين را شكست داد . E   اميرالمؤمنين : ?   منظور خليفه ي عباسي " المعتصم بالله " است . E   سلامه :۲۲ ?   از غلامان نزديك احمدبن ابي دؤاد . E   ويژگي  نثر درس عبارت است از : ?   1- سادگي و رواني جمله ها . ?   2- كوتاهي عبارات . ?   3- حذف بعضي از افعال به قرينه . ?   4- جابه جايي اركان جمله . شايد اظهار نظر در مورد اين درس تأثير چنداني نداشته باشد چون اين درس حذف مي باشد . v    " قصه ي عينكم " از كتاب شلوارهاي وصله دار اثر رسول پرويزي مي باشد . E   ويژگي هاي نثر داستان : ?   1- سادگي و رواني .                                 ?   2- كوتاهي جملات . ?   3- استفاده از تعبيرات و اصطلاحات عاميانه . ?   4- با زبان شكسته نوشته شده است . E   راوي داستان : ?   دانش آموز دبيرستاني ( خود نويسنده ) . E   زمان داستان : ?   دوره ي جواني نويسنده ، پس از دوره ي مشروطه . E   مكان داستان : ?   شيراز . داستان با طرز جالبي آغاز مي شود ، و همه دوست دارند ببينند كه قرار است چه اتفاقي بيفتد ، اما اين يك طرف قضيه است ، چون به اصطلاحات و كلماتي برمي خوريم كه از نظر اخلاقي كمتر به كار بردن آن ها بهتر است هر چند كه آن ها را در اجتماع بارها و بارها مي شنويم  . به موضوع جالبي اشاره دارد كه شايد هركسي با آن روبه رو بوده است يا با مواردي مشابه آن دست به گريبان بوده است. از نكات برجسته ي داستان لحن عاميانه و گويش محاوره اي راوي داستان است و ديگري ، توصيف هاي دقيق و جزء به جزء و توجه به ريزه كاري ها مي باشد.                                              23   آن چه كه شاگردان رامتحير مي كند،اوج داستان است آن زمان كه شخصيت داستان براي اولين بارعينك به چشمش مي گذاردوبراي اولين باردنياي اطراف خودراآنگونه كه ديگران مي بينند،    مي بيند . و همينطور آن جا كه در كلاس درس عينك را به چشم مي زند، توجه معلم و شاگرد به او جلب مي شود و مورد تمسخر شاگردان و مورد سرزنش معلم قرار مي گيرد . چهره ي فقر را در متن درس به خوبي مي توان حس كرد و به اوضاع زمان نويسنده مي توان بيشتر پي برد . اما از اين كه داستان شاگردان را متأثر مي كند نكته اي است كه نمي توان آن را انكار نمود . v    " داستان آخرين درس " اثرآلفونس دوده،نويسنده ي فرانسوي ( 1897-1840)وترجمه ي دكتر عبدالحسين زرين كوب مي باشد . موضوع داستان : احساس ميهن دوستي، دفاع از ميهن ، كوشش براي آزادي ميهن از اسارت دشمنان و مهم تر از همه اهميت و ارزش قائل شدن به زبان ملي و حفظ آن مي باشد . وهمين حس ميهن دوستي است كه توجه دانش آموزان را به آن معطوف مي نمايد لذا تأثيربيشتر آن را زماني مي بينيم كه در جالب ترين قسمتي از درس مي خوانيم كه :  معلم راوي را به نام مي خواند و با نرمي سخن مي گويد . اكنون بعد از به  تاراج رفتن ميهن همه به خود آمده اند و متوجه اشتباه و قصور خود ، شده اند ، چه شاگرداني كه سستي و كاهلي كرده اند و چه معلم كه كم كاري كرده است . حال مي فهمند كه چه اوقات گرانبهايي را به بطالت ، گذرانده اند . و چه چيزهاي ارزشمندي را از دست داده اند. حتي تنبل ترين شاگرد كه درس را نمي فهميد ، اهميت موقعيت  فعلي  را درك مي كند و با خود مي انديشد كه آيا كبوتران هم به زبان بيگانه سرود ،  خواهند خواند ؟ با اين كه داستان ، ترجمه اي مي باشد ولي كاربرد واژگان دقيق و جملات روان و گويا هستند .        &        

     كتاب زبان و ادبيات فارسي 2 علوم انساني( پيش دانشگاهي )                ------------------------------------------------------------ دگرگوني هاي پي درپي و شتاب ناك سياسي، روابط اجتماعي و فرهنگي، ورود عناصري تازه در قلمرو انديشه،آشنايي با مكاتب فكري و ادبي اروپا، زمينه ساز تحولاتي در جامعه ي ايراني شد كه تأثيرآن ها را درادبيات منثوربا ظهور زين العابدين مراغه اي،طالبوف،علي اكبردهخدا و جمال زاده شاهديم . 24   v    " داستان مدير مدرسه " اثر جلال آل احمد 1348 – 1302) اين داستان از برجسته ترين داستان هاي وي است. مضمون داستان هايش و اين داستان ، فضاي سياسي و اجتماعي ايران و محروميت و محدوديت انديشه وران را به خوبي ترسيم نموده است . داستان فضاي كاملاً سياسي دارد آن جا كه مي نويسد ، بله حضور آمريكاييان در كشور و اين كه « وقتي خوب شد در " اصل چهار" استخدامش كنند ...  . E   عواملي كه اين نوع  نثررا مطلوب دانش آموزان نموده و براشتياق آنان افزوده عبارت است از: ?   1- نثر مقطع ، ساده، بي پروا و قاطع او . ?   2- كاربرد اصطلاحات و تركيبات عاميانه همراه با الفاظ محاوره اي برانگيختگي خاصي                           در شاگردان ايجاد نموده و آنان را تا پايان داستان متأثر مي سازد . ?   3- توصيف جزئي رفتاروخصوصيات افراد است.آن جا كه معلم كلاس را اين طوروصف           مي كند ، " اين هم معلم كلاس چهارمدرسه ام . سنگين و با شكم برآمده، درازشده بود، خيلي كوتاه تر از زماني كه سرپا بود و...  ." ?   4- حذف افعال . ?   5- استفاده از طنز سياسي و اجتماعي . ?   6- جابجايي اركان جمله . ?   7- كاربرد ضرب المثل و كنايه . ?   8- كاربرد تتابع اضافات .                                                         ************* مي دانيم ازديرباز،موضوع هاي مختلفي كه مربوط به انسان و زندگي وهستي و طبيعت هستند، اساس قصه ها را تشكيل مي داده اند . خيلي از موضوعات با پيشرفت و تحول انسان و جهان ، فراموش شده اند.مسأله ي ديگري كه شايد در قصه هاي ما كم است،انديشمندي است.يعني اغلب قصه ها، آدم ها، قهرمانان و ماجراها و ... انديشمندانه نيست كه به پيش مي روند. در حالي كه مي دانيم هيچ سنگي خود بخود ازسر راه كنار نمي رود و براي بردن سنگ ازسر راه ، نخست انديشه لازم است و سپس عمل . پس بايد  در اين زمينه ي مهم  طرحي نو در انداخت .   25   ادبيات داستاني به همان اندازه براي زندگي ضروري است كه منابع غير داستاني ، زيرا دانشي كه ادبيات داستاني در بر دارد با دانش ادبيات غير داستاني متفاوت است . ادبيات داستاني دانش تجربه هاست ، به وسيله ي احساس آدمي حس مي شود و با انديشه ي وي ادراك مي گردد . E   داستان هاي كتاب درسي در سه شاخه تقسيم شده است : ?   1- رئاليستي اجتماعي . ?   2- ادبيات جنگ و انقلاب . ?   3- ادبيات سياسي . به طور كلي شخصيت داستان ها ، روستايي اند ( گيله مرد ) و شخصيت هاي مبارز خيلي زياد نيستند.و در رمان ها جلوه اي نداشتند.اما ازسال 1357به بعد باتوجه به موضوعات داستان ها، شخصيت هاعوض مي شود،به دنبال كشف هويت مي گردند ومبارزه و استقامت بخاطرخويشتن است . با توجه به مطالب ياد شده،شخصيت هاي محوري اين دوره دركتاب هاي درسي، جوانان هستند،جواناني كه صادق و ساده و درستكارند.و درفضاي فوق از خودگذشتگي نشان مي دهند.  و گاهي نيز زن ها و اغلب پيران ايفاي نقش دارند. به طوركلي زبان داستان ها، ساده، كاربرد اصطلاحات عوامانه ، رئاليستي با جنبه هاي اعجاز ديني و به حوادث غيرمترقّبه اشاره دارد و به گونه اي با رمانتيسيسم آميخته است . داراي شخصيت هاي ايستايي هستند كه كمتر در آن ها پويايي ديده مي شود . نكته ي قابل توجه  در تمامي داستان هاي فوق اين است كه ادبيات زنان زياد مطرح نشده و نبوده است وداستان سووشون را هم نمي توان جزء اين دسته به شمار آورد. بدون اغراق مي توان گفت كه تنها بخش كتاب هاي درسي در چهارساله متوسطه كه شاگردانم   بدون دغدغه هاي جانبي به آن توجه دارند « ادبيات داستاني » است . دغدغه ي دانش آموزان نسبت به امتحانات ، ورود آنان به مراكز علمي و دانشگاه ها باعث شده تا آنان با علاقه به درس گوش ندهند و صِرفاً به دنبال نكات  امتحاني و كنكور باشند  فشار اولياي دانش آموزان از يك سو و اضطراب ما معلمان نيز از سوي ديگر ، بر آن افزوده است كه نه معلم و نه فراگير دروس را با علاقه نخوانند و اين احساي حدود دَه تا دوازده سال است كه در ما به وضوح به چشم مي خورد . كم بودن ساعت درس ادبيات فارسي نيز بر اين معضل افزوده است . با  اين كه  بيش از نيمي ازسال هاي تدريس خود را ، درآموزش و پرورش سپري مي كنم ولي  هميشه با سؤالاتي در ذهنم  مواجه مي شوم  كه چرا اكثر افرادي كه در امور تحصيلي شكست  مي خورند درزندگي موفق هستند وبرعكس؟چرا برخي ازدانش آموزان با استعدادهاي درخشان 26   درمدارس نمرات مطلوبي كسب مي كنند درحالي كه ديگران با همان توانايي ها دركلاس ديگر كارايي لازم را ندارند؟ چرا بعضي ازدانش آموزان برخي دروس را دوست ندارند؟چرا بعضي از دانش آموزان در سؤالات چند گزينه اي ، عملكرد بهتري دارند ، ولي برخي ديگر، سؤالات  تشريحي را بهترپاسخ مي دهند ؟ چرا بعضي شيوه ي سخنراني را ترجيح مي دهند، برخي مايل به شركت دربحث هاي گروهي هستند و عده اي روش تدريس پژوهشي را ترجيح مي دهند ، و ... ؟  اين سؤالات و نظاير آن و ازهمه مهم تر مشاهده ي نحوه ي تدريس به شيوه ي سخنراني  و تندتند يادداشت برداشتنِ دانش آموزان، هرانسان انديشمندي را در درجه ي اوّل ، به تأمّل وا-  مي دارد كه ما معلّمان دست دانش آموزان خود را بيش از فكرشان به كارمي اندازيم . متأسفانه آن چه در نظام هاي آموزشي به ويژه در بين مسؤولان آموزش و پرورش ، مديران مدارس و معلمان،مي توان مشاهده كرداين است كه علي رغم پذيرفتن اين فرض كه  فكر كردن " تفكّر" راه را براي آموزش و پرورش بيشتربازمي كند ، چندان رغبتي درتشويق دانش آموزان ، نشان نمي دهند.واين مسئله مرا برآن داشت كه حقيقتاً چگونه مي توان دراين راستا،تحوّلي ايجاد نموده تا شاگردان ما، درآينده با معضلات  بيشتري مواجه نشوند؟ به خصوص وقتي درجمع همكارانم قرارمي گيرم،مي بينم كه آنان نيزهمگي ازاين موضوع رنج مي برند كه چراشاگردانمان حاضر   نيستند حتّي براي كوچكترين مباحث، اندكي فكرخود را به كاراندازند وتصميم بگيرند وبه طور  كلّي اهل تجزيه و تحليل نمي باشند . هميشه معتقدم كه يادگيري مفاهيم  نوعي توانايي طبقه بندي است كه به انسان كمك مي كند تا پديده ها رابراساس خواص مشترك طبقه بندي كند لذا تصميم جدّي خود راگرفتم تا تمام همّت خود را به اين موضوع مهم واساسي معطوف نمايم چرا كه رفع تكليف درامرتدريس كاري آسان است لذا بايد تقيدات رادرتدريس آن هم دربخش ادبيات داستاني بيشتر نموده و رسالت آن هم بر دوش ما معلمان است ، هر قدر كه ما به موضوع خاص اهميت بدهيم به همان ميزان شاگردانمان نيز اهميت مي دهند و برعكس ، بي ميلي ما، به مسائل حادّي دامن مي زند كه نمونه ي آن را در تدريس بخش هايي از  كتاب درسي به ويژه ادبيات داستاني مشاهده مي كنيم . حال اگربرخي ازما معلمان ناراحتيم كه چرا درس انشا از دوره ي متوسطه حذف شده،پس چرا  حلقه ي ميدان ادبيات داستاني را براي شاگردانمان تنگ تركرده و نسبت به اين درس بسياربي- تفاوت مي گذريم و فقط از جنبه ي يك درس و تكليف به آن نگاه مي كنيم ؟  اميدوارم به اين سؤال و سؤالاتي از اين نوع، بتوانيم پاسخي قانع كننده داشته باشيم  كه رسالتي بس سنگين را بر دوش مي كشيم  .   27   &               

    نتيجه :                ------   امروزه به هزار و يك دليل،وضع جوامع دگرگون شده وكارمربيان ومعلمان نيزماهيتي تكنيكي و مهارتي پيدا كرده است . دردنياي امروز كه زبان كودكان ما تحت سيطره و سلطه ي ماشين هاي بزرگ فرهنگي ، يعني تلويزيون قرار گرفته است،كار و رسالت مدرسه ها به مراتب سخت تر و حساس تر شده است.  دربحبوحه ي اين رقابت نابرابر،اغلب والدين نيز فرزندان خود را همان سنين پايين به مراكزي مي فرستند كه ديگر ازوجود چهره اي  چون مادرمحرومند ، و هنگام بازگشت به خانه نيزهمان وضع قبلي را دارد.درصورتي كه بنابرتحقيقات روان شناختي،بچه ها نبايد زياد طعم تلخ تنهايي  را بچشند و لازم است زندگي جمع را تجربه كنند.دراين آشفته بازار رسانه ها وهجوم اطلاعات ازطرفي وسختي كارمدرسه ها درزمينه ي آموزش علوم ومهارت هاي اجتماعي ازسوي ديگر، طبيعي است كه وجود يك برنامه ي جنبي منسجم  و كمكي  ، چه بسيارمي تواند باري ازدوش مدارس بردارد . پس قصه گويي و قصه خواني و به عبارتي ديگر داستان ها به سبب ماهيت و كاركرد تربيتي خاصي كه دارد، مي تواند و بايد حضورونفوذ شايسته ي خويش را درقلب نظام آموزشي حفظ كند و با تشكيل جمع هاي دوستانه و سرشار از شادماني و روحيه ي عقلاني، به رشد و اعتلاي  برنامه ها و دستيابي به اهداف آموزش و پرورش كمك نمايد . قصّه ، قصّه ي درازي دارد ، به اندازه ي عمر آدمي است. قصه مثل لبخند،زبان مشترك همه ي انسان هاست كه هريك به طريقي آن را بازمي گويند.همه ي غم ها وغصّه هاي آدميان درقّصّه ها تلنبارشده. قصه يادآور تمام  ديروزهاي سبز ماست كه در دوران خوب كودكي به سر شدند. و اكنون فقط بعضي ازما يعني آنها كه نخواسته اند كودكي خويش را فراموش كنند،دلبسته به آنند.مي خوانند، مي شنوند ومي نويسند تا آرام گيرند.درهاي تازه ي بيان و اداي مقصود رابرروي ما مي گشايد و وسايل و ابزاركاملاً متفاوتي براي بازگو نمودن تجربه ها،مشاهدات و احساسات دراختيارمان مي گذارد.درهمان زمان كه در تنهايي و انزوايي خاص و در ميان ديوارهاي سيماني خانه و در مدرسه محصور شده، قصّه، سفرعاطفي بسيار خوبي است كه در آن رؤياها و آرزوهاي خويش را باز مي يابيم .به همين خاطر گفته مي شود توجه به امر داستان بايد از وظايف اصلي مربيان و معلمان در آموزش و پرورش باشد .هدف از اين كار، نه تربيت نويسنده هايداستان نويس، كه تربيت افرادي است كه بعداً قدر قصّه را بدانند و آن را صميمانه دوست بدارند . همان طوري 28   كه بازي جزئي از زندگي است .4 نكته ي قابل اين است كه بسياري ازقصّه ها وابستگي نژادي،زباني، سياسي وحتي ديني خاصي ندارند وبه همين خاطر پيامشان براي تمام انسان هاست. هدف آن ها كمك به آدم كردن آنهاست و نه عالم ساختن آن ها و اين چيزي است كه دركنارآموزش هاي رسمي وعلمي به شدت مورد نياز است . وقتي داستاني خوانده مي شود ، كسي به كسي نمي خندد بلكه همه با همديگرمي خندند و اين از  باشكوه ترين رفتارهاي انساني است كه درپي آن روابط عاطفي و دوستي هاي جديد شكل مي-گيرد و كينه ها و كدورت هاي احتمالي ، خود به خود برطرف مي گردد . همين طور شادي و نشاط نيز درچنين فضايي و كلاسي حاكم مي گردد كه ازجمله عوامل مؤثردرآموزش و تدريس اثر بخش مي باشد . وجود بخش ادبيات داستاني بين بخش هاي مختلف كتاب هاي درسي ، لذت    خاصي دارد كه همواره براي بچه ها به يادماندني است كه مي بينيم حتي ناسازگارترين بچه ها نيز هنگام شروع داستان ، ساكت مي نشينند و مشتاقانه داستان را دنبال نموده و گاهي به طرز عجيبي اظهار نظر هم مي كنند . و در انتها ،  افلاطون در گذشته ارزش و اهميت داستان ها را در تربيت كودك دريافته و گفته است :« سپس بايد پرستاران و مادران را وادار كنيم كه فقط حكاياتي را كه پذيرفته ايم ، براي كودكان نقل كنند ومتوجه باشند كه پرورشي كه روح اطفال به وسيله ي حكايات حاصل مي كند به مراتب بيش از تربيتي است كه جسم آن ها به وسيله ي ورزش پيدا مي كند .»5 پس اميدوارم مؤلفان محترم بيش ازپيش به اين بخش مهم كتاب ، توجه داشته و انتظارات بجاي همكاران و دانش آموزان را در سر لوحه ي كار خويش قرار دهند .  

     پي نوشت 1-    لَقَد كان في قصصهم عبره الاولي الابصار . ( يوسف / 111 ) 2-    و اما بعد ... نوشته ي رضا رهگذز . 3- مقاله ي داستان نويسي براي كودكان ، نوشته ي جن كار ، ترجمه ي محسن سليماني . 4- تركمان ، 1368 .  ص. 112 . 5- عطاران ، 1377 . ص. 123 . &                   فهرست منابع   1- تركمان ، منوچهر، هفت گفتار درباره ي آموزش قبل از دبستان ، انتشارات مدرسه ، تهران : 1386     2-    ذوالفقاري ، حسن ، و همكاران ، ادبيات (1) كتب درسي ، تهران:1388 .   3-    ذوالفقاري ، حسن ، و همكاران ، ادبيات (2) كتب درسي ، تهران:1388.   4-    ذوالفقاري ، حسن ، و همكاران ، ادبيات(3) عمومي ، كتب درسي ، تهران:1388.   5-    ذوالفقاري ، حسن ، و همكاران ، ادبيات(3) انساني ، درسي ، تهران:1388.   6-    رحماندوست ، مصطفي ، ادبيات كودكان و نوجوانان ، شركت چاپ و نشر ايران ، دوره ي كارداني ادبيات فارسي .   7-    رهگذر ، رضا ، و اما بعد ... ، انتشارات حوزه ي هنري سازمان تبليغات اسلامي ، تهران ، 1366. 8-    سنگري ، محمدرضا ، و همكاران ، ادبيات(2) پيش دانشگاهي انساني،كتب درسي،         تهران: 1388.   9-    سنگري ، محمدرضا ، و همكاران ، زبان فارسي (1و2) پيش دانشگاهي عمومي ،         كتب درسي ، تهران: 1388   10-      عطاران ، محمد ، آراي مربيان بزرگ مسلمان درباره ي تربيت كودك ، انتشارات مدرسه ، تهران : 1377 .   11-      قرآن مجيد .   12-      همتي ، اسماعيل ، بچه ها هم مي توانند قصه بسازند ، ناشر مؤلف ، تهران 1372 .   13-      « تأملي ديگر در باب داستان » ، ترجمه ي محسن سليماني ، نشر حوزه ي هنري سازمان تبليغات اسلامي ، تهران ، 1362.