ادیبــــانه  Adibane

انواع سبك هاي نثر فارسي را نام ببريد ؟

نثر مرسل

نثر بينابين

نثر موزون

نثر فني

نثر مصنوع ومتكلف

توضيحي در مورد نثر

 مرسل

به اين نثر ، نثر خراساني ( چون نويسندگان اين نثر اهل خراسان بودند ) و نثر بلعمي ( به اين اعتبار كه بلعمي جز اولين نويسندگان اين نثر بوده است ) يا نثر دوره ي اول مي توان نام برد . نثر مرسل  با لحاظ تاريخي در دوره ي سامانيان و غزنويان را در بر مي گيرد كه دوره ي اول نيمه ي اول قرن چهارم و دوره ي دوم آن ژايان قرن پنجم بوده است كه تقريبا 150 سال مي باشد .

ويژگي هاي نثر مرسل و

مختصات نثر آن

نثر مرسل :  نثر مرسل نثري ساده و روشن مبتني برجملات كوتاه و كلمات فارسي و خالي از لغات عربي و مهجور است .

الف: مختصات زباني :1- آوردن لغات مترادف مرسوم نيست 2- اسم نكره را همرا ه ياي نكره و يا يكي يا هردو مي آوردند .3- استعمال حرف اضافه ي مضاعف مانند به ... در ، به .... اندام ، 4-  اين وآن (علاوه بر اشاره به دور و نزديك ) در مقام حرف تعريف مي آمدند . 5- استفاده از پسوند ناك و گين  مانند خشم ناك ، بيمار گين وغيره ..  6-  استفاده از افعال پيشوندي 7- آوردن باي تاكيد بر سر افعال 8- اختصار وكوتاهي جملات 9- استفاده از تكرار 10- استفاده از همي و فاصله افتادن بين فعل و همي مانند (پندار ناخنان بركنند همي )

ب: مختصات فكري : 1- در زمينه هاي علمي ( هدايته المتعلمين – حدود العالم – ابنيه عن حقايق الادويه – آثار بوعلي سينا ) 2- در زمينه هاي تاريخي  ( شاهنامه ابومنصوري – ترجمه تاريخ طبري – نامه هاي ابو نصر مشكان – تاريخ سيستان ) 3- در زمينه ي تفسير ( ترجمه ي تفسير طبري – تفسير پاك – تفسير كمبريج – قصص الانبيا )   4- در زمينه ي حكمت و كلام ( كشف المحجوب ابو يعقوب سگزي – آثار ناصر خسرو – ترجمه حي بن يقظان )       5 – در زمينه ي عرفاني ( نور العلوم – كشف المحجوب جلابي هجويري – شرح تعريف ) بطور كلي مختصات فكري اين دوره عبارتند از : (در اشعار اين دوره ستايش خرد فراوان است -  علاقه ي شديد به علم و تحقيق – آزاد انديشي و عدم تعصب – مساوات و به دور بودن از افراط و تفريط – علاقه به تاويل و رمز) 

مختصات زباني :1-  نثربسيار ساده است 2- نثر اين دوره ادبي نيست بلكه نثر ادبي با آغاز نثر فني شروع مي شود 3- از شيوع هاي بيان وبديع استفاده نشده است 4- مختصات بلاغي اين دوره عموما ادامه ي نثر دوره پهلوي است  از قبيل تكرار – كوتاهي جملات و بطور كلي ايجاز 5- از مترادف استفاده نمي شود 6- توصيفات كلي وكوتاه هستند 6- صنايعي از قبيل سجع و جناس اگر وجود دارد ابتدايي هستند 7- تشبيهات از نوع محسوس به محسوس است 8-  نوشته ها داراي لحني حماسي هستند .

كتابها وتاليفات

دوره ي سامانيان : مقدمه شاهنامه ابو منصوري( عبدالرزاق به دستور ابو منصور نوشته شده است )  - ترجمه تاريخ طبري( از ابوالفضل محمد بلعمي از زبان عربي به زبان فارسي دري ترجمه كرده است كه اولين كتاب بازمانده از زبان فارسي اين دوره است ) – ترجمه تفسير طبري( همان تفسير كبير يا همان  محمد جرير طبري است كه توسط گروهي از فقيهان خراسان و ماوراء النهر صورت گرفته است )   – هدايت المتعلمين( از ابوبكر اخويني در زمينه پزشكي مي باشد كه بعلت تبحر در كارش به پزشك ديوانگان معروف بود ) – حدود العالم من المشرق الي المغرب (مولف آن مشخص نيست كه در زمينه ي جغرافيا است كه نثر كهن كتاب دست نخورده و اصيل است )  – تفسير پاك( ترجمه اي از قرآن است )  – ابنيه عن حقايق الادويه( از ابو منصور هروي كه نسخه ي موجود به خط اسدي طوسي است )  – تفسير كمبريج ( تفسيري از قرآن است كه بعلت در كتابخانه دانشگاه كمبريج است به تفسير كمبريج معروف است )دوره ي غزنويان :  نور العلوم ( منسوب به ابوالحسن خرقاني )- آثار فارسي ابو علي سينا – التفهيم لاوايل صناعه التنجيم ( اين تهنا كتاب فارسي ابو ريحان بيروني است )كشف المحجوب ( از يعقوب سگزي  از متكلمان اسماعيلي در زمينه ي حكمت و كلام اسماعيليه  است ) – قصص الانبيا( از ابراهيم نيشابوري در زمينه ي سرگذشت پيغمبران وداستانهاي قرآني است ) – نامه هاي بو نصر مشكان ( صاحب ديوان رسايل محمود و مسعود غزنوي و استاد ابوالفضل بيهقي  است ) – تاريخ سيستان( از مولفي ناشناخته ) –   زين الاخبار ( تاليف گرديزي در زمينه ي تاريخ  كه نثر آن ساده وروان است ) – كشف المحجوب ( از جلابي هجويري در زمينه عرفان وتصوف ) – آثار ناصر خسرو ( جامع الحكمتين – خوان الاخوان – زاد المسافرين- وجه دين ...)

نثر بينابين

نثر بينايبن با ورود سلجوقيان به ايران بوجود آمد . زيرا در ايران نبودن ونتوانستن خود را با  ادبيات دوران ساماني و غرنويي وقف دهند بنابرا ين  نثر بينابين مختص با اين دوره است .

مختصات نثر بينايبن

1-     اطناب : در اين دوره كمي مفصلتر از گذشته است وجملات طولاني تر هستند .  2- توصيف : توصيف در گذشته شاعرانه نبود اما در اين دوره تلاش شد كه تاحدودي شاعرانه و به واقعيت نزديك باشد .               3-  استشهاد و تمثيل : در دوره ي گذشته استشهاد از نظم تازي و عربي و نظم فارسي و آيات و تمثيل كمياب بود اما در اين دوره به عنوان مثال بيهقي براي شاعد ومدعا و عبرت گيري استفاده كرده است .      4-  تقليد از نثر تازي : در اين دوره هفت قسم تقليد از نثر تازي وارد زبان درباري و ادبي شد كه عبارتند از :  ( ورود لغات عربي  از قبيل جمع ها  غربيان ، خادمان – ورود مصدر هاي عربي  مانند بخل ، كرم  - كلمات تنوين دار مانند حقاً – آوردن  فعل هاي ماضي ومضارع به صورت صيغه ي مجهول  مانند  وي را نيز گرفته آمد . -  موازنه وآوردن سجع  - آوردن مفعول مطلق  مانند بفرمود تا وي را بزدند زدني سخت -  وغيره .........

5-  حذف افعال به قرينه    6- حذف قسمتي از جمله  7- آوردن  ا فعال مضارع اخباري به جاي مضارع التزامي مانند دل را به ما مي نمايد ( بنمايد ) 8- مصدر هاي مرخم : مانند آمدو  كرد 9- ضماير وجمع ها :  جمع هاي عربي را مانند جمع هاي فارسي مي آوردند . 10 – آوردن لغات و اصطلاحات فارسي                11-  استعمال لغات عربي در نثر اين دوره 

كتاب وتاليفات

تاريخ بيهقي :  از ابو الفضل بيهقي  شاگرد بو نصر مشكان و استاد سلطان محمود و فرزندش مسعود بوده است . نثر اين كتاب سادگي وصلابت و فخامت دوره سامالني و غزنويي را دارد  و همچنين نضج دوره ي فني را هم دارد يه به عبارتي  كتابي به نثر و نظم است  . اما به سختي كليله و دمنه  نيست و در كتاب شعر عربي و ضرب المثل عربي آورد ه است آن هم براي عبرت گيري  آورده است .

سياست نامه :  از خواجه نظام الملك وزير آلب ارسلان و ملكشاه سلجوقي است .  كه در آخر عمر به خواهش ملكشاه سلجوقي  سير الملوك يا سياست نامه  را نوشت .  نسبت به تاريخ بيهقي ساده تر است  و از نظر شيوايي و روايي و سادگي شباهت بيشتري به نثر مرسل دارد .

قابوس نامه :  از عنصر المعالي كيكاوس كه از خاندان ديالمه زياري بود و در دربار محمود غزنوي به سر مي برد .  اين كتاب در نصيحت به فرزند ش گيلان شاه  است  كه ارزش اين كتاب  در اين است كه در بر گيرنده آداب و رسوم كهن ايراني است .   عنصر المعالي با سجع مخالف بود و به همين دليل اين كتاب مانند سياست نامه از سجع خالي مي باشد .

نثر موزون

يكي از شيوه هاي نثر فارسي نثر موزون ومسجع هست كه دو نوع است 1-  نثر موزون مرسل ( آثار خواجه عبدالله انصاري )  2- نثر موزون فني ( مقامات حميدي ) .  كه  در اين جا نثر موزون نثر مرسل مد نظر است و نثر موزون فني در بحث نثر فني توضيح داده مي شود .

مختصان نثر موزون

مهمترين مختصه نثر موزون لخت ها يا فقره  هاي مساوي يا تقريبا مساوي و سجع است .  اما مسلما نان جهت پرهيز از شبهه مقابل با قرآن تا قرن چهارم نيز موزون ومسجع نمي نوشتند . و خود پيامبر و گاهي خلفاي راشدين هم از انجا كه كاهنان عرب در زمان جاهليت مسجع سخن مي گفتند مردم را از سجع پردازي منع مي كردند .  به هر حال در نوشته هاي قديم چون تاريخ طبري خبري از سجع نيست .

كتاب وتليفات

طبقات صوفيه : يكي از آثار خواجه عبدالله انصاري طبقات صوفيه است . اين كتاب تقريرات خواجه است . كه شاگردان او نوشته اند . نكته ي قابل تامل اينجا است كه در اين كتاب اشعار عربي فراواني آمده است اما شعر فارسي ديده نمي شود . لذا احتمال دارد كه سجع هاي هجايي آن در نظر خواجه حكم شعر فارسي را داشته است .

كشف الاسرار : يكي از معدود كساني كه روش خواجه عبدالله را در نثر موزون مسجع پي گرفت شاگرد او ابو الفضل ميبدي است . كه در نيمه ي اول قرن ششم كشف الاسرار و عده الابرار را در تفسير قرآن نوشت . اين كتاب شرحي است بر تفسير ي كه خواجه عبدالله بر قرآن كرده بود . در كشف الاسرار نخست آيات را ترجمه مي كند و سپس به روش عامه تفسير مي كند . و در آخر به روش صوفيان تاويل مي نمايد .

تفسير نسفي : يكي ديگر از آثار موزون اين دوره تفسير نسفي ترجمه و تفسير قرآني از امام ابو حفض نجم الدين عمر بن نسفي است . اين ترجمه در اكثر موارد موزون است .

نثر فني

 بعد از شكست مسعود در دندانقان مرو از سلجوقيان همراه با ديوانيان خود به عراق عجم رسيدند و اصفهان را پايتخت خود كرد و زمينه ي تغيير سبك از همه نظر فراهم شد و توجه آنان به صوفيان و حكومت بغداد و رواج زبان عربي و توجه  به معارف اسلامي و تاسيس مدارس علمي و خانقاه ها و غيره  در تغيير سبك از مرسل به فني شد .

نثر فني :  قرن ششم دوره ي نثر فني است . آغاز گر اين سبك نصر الله منشي است . كه در نيمه ي اول قرن ششم       مي زيست . دبير ديوان غزنويان دوم بود . كليله ودمنه به نثر فني متعدل است .  و نمونه هاي شديد تر و افراطي تر آن را در نثر مصنوع يا صنعتي بعدا خواهيم خواند . نثر فني در يك كلام نثري است كه مي خواهد تشبيه به شعر كند . وبدين لحاظ هم از نظر زبان و هم از نظر فكر و هم از نظر مختصات ادبي ديگر نمي توان آنرا دقيقا نثر دانست . كه هدف آن تفهيم و تفاهم و انتقال پيام بصورت مستقيم . بلكه نثري است شعر وار كه  خيال انگيز است . نثر فني انواع مختلفي دارد : نثر فني تمثيلي ( مانند كليله و مرزبان نامه ) ، ترسل و منشآت ، مقامات ، و نثر فني تاريخي : ( تاريخ وصاف )  

مختصات نثر فني

1-    كثرت لغات عربي  2- استفاده از آيات و احاديث و ضرب المثل هاي  واشعار عربي  3- در آميختگي نظم ونثر

 4- تحليل شعري  5- اطناب ( حاشيه رفتن و جملات معترضه ) 6- سجع و موازنه و ترصيع و قرينه سازي                       7- وفور صنايع بديعي و بياني  8- استعمال افعال در معناي مجازي  9-  موسيقيايي بودن كلام 10-  آوردن مترادف هاي پي در پي

 شيوه ي خاص نو يسندگان نثر فني ( جز در ترسل و نامه هاي درباري )  برا صل رجحان وصف بر خبر است مانند: شيري كنار بيشه اي زندگي مي كرد (خبر ) ، بيشه يي كه ( وصف ) .........

از آنجا كه نثر مرسل در پايان قرن پنجم دست خوش تغيراتي گشت ودر قرن ششم به نثر فني تغيير يافت . ونثر فني كه نثر رايج در قرن ششم وهفتم است در اواخر قرن هفتم دچار تكلف بيشتري مي شود و به نثر مصنوع تغيير مي يابد . نثر فني زياد متكلف نيست اما نثر مصنوع از صنايع ادبي و تكلف زياد بر خوردار است . به نظر، نويسندگان نثر فني معتدل از شرق ايران يعني خاستگاه زبان دري است اما نثر فني تندرو و مصنوع (  مقامات حميدي )  از غرب ايران بوده است كه نزديك به مركز خلافت يعني بغداد بوده است .

كتاب ها وتاليفات

كليله و دمنه : اين كتاب از جمله از كتاب هايي است كه علاوه بر مسائل ادبي به لحاظ مسائل اجنماعي و فكري نيز از اهميت تمام برخوردار است . همچنين نخستين نثر ادبي مي باشد . كليله و دمنه در طي تاريخ به سه جهت همواره مورد توجه بوده است 1- به لحاظ فكري كه آن را كتاب كياست و سياست  مي دانستند . واز اين رو مورد توجه دولتمردان و اصحاب سياست بوده است . 2- از لحاظ تاريخي چنان چه اكثر نويسندگان تاريخ به آن توجه كرده اند . 3- به لحاظ تلخيص و شرح و باز نويسي  چنان كه قانعي شاعر آن را در قرن هفتم منظوم كرد . كليله و دمنه از لحاظ نوع ادبي اثري است تمثيلي و از مقوله ادب تعليمي محسوب مي شود . برخي از مختصات اين كتاب  عبارتند از : 1- كثرت لغات و اصطلاحات عربي 2- جمع بستن جمع هاي عربي 3- استفاده از سجع و موازنه و ترصيع 4- اطناب يا بسط سخن     5- استفاده از آيات و احاديث و اشعار عربي  و ضرب المثل هاي عربي  و غيره ................

در همان عصر ابوالمعالي ، شخصي به نام محمد بن عبدالله البخاري ترجمه ساده يي به نثر ساده  يا مرسل  از كليله كرده است . ( داستان هاي بيد پاي )  مشهور است .

نثر فني مصنوع

ترسل و منشات :  يكي از تجليات نثر فني و مصنوع در ترسل و منشآت است . چنان كه اشاره شد . نامه هاي دوره ي سامانيان به نثر ساده  يا مرسل بود . در  دوره غزنويان امثال بو نصر مشكان و بيهقي هم به نثر ساده  يا نهايه بينابين       مي نوشتند .  اما  منشيان قرن ششم يعني دبيران سلجوقيان و خوارزمشاهيان  به نثر فني متمايل بودند . نامه نگاري به نثر فني جنبه ي هنري داشت  و از اين رو اين منشات اغلب به صورت كتاب مدون مي شد . كه چند نمونه را نام مي بريم .

عتبه الكتبه :  از منتجب الدين جويني  ( علي بن احمد الكابت ) منشي و صاحب رسايل سلطان سنجر سلجوقي بود . كسي كه از رشيد وطواط در  نزد سلطان سنجر شفاعت كرد و سنجر رشيد را نكشت .

التوسل الي الترسل : بهاء الدين محمد بغدادي ( بهاء الدين منشي ) منشي علا ء الدين تكش خوارزمشاه بود و در      سال هاي پاياني قرن ششم درز گذشت . مبالغه در استفاده از لغات عربي در منشآت بها ء الدين از حمله مسائلي است كه مورد توجه مي باشد . اين را مي توان بزرگترين عيب آن برشمرد .

منشات خاقاني : فقط نام هاي درباري نبود كه به نثر فني نوشته مي شد چنان كه خاقاني در نامه هايي كه به دوستان نوشته است از نثر فني استفاده كرده است .

منشات رشيد وطواط : رشيد الدين وطواط دبير   ا تسز خوارزمشاه بود . منشآت او مخلوطي از نامه هاي درباري و غير درباري  است . او نخستين كسي بود كه كنشآت خود را جمع كرد . او تاليفات متعددي دارد .  اما  شعر رشيد به سبك بينابين است و حدائق السحر في دقايق الشعر  را هم از آنجا كه كتابي علمي است ( در بديع ) به نثر ساده نوشته شده است .

مقامه نويسي : ديگر از انواع نثر فني مقامه نويسي است . چنان كه گفته شد نثر فني دو نوع است 1- نثر موزون مرسل مثل مناجات خواجه عبدالله انصاري 2- نثر فني مثل مقامات حميدي كه اين دو شيوه در حقيقت ناقص ماند . كسي دنبال آن ها را نگرفت تا آنكه در قرن هفتم سعدي با درهم آميختن آن دو ، سبك خاص خود را در گلستان به وجود آورد .

مقامه نويسي را براي اولين بار بديع الزمان همداني كه ايراني بود در قرن چهارم در ادبيات عرب بنا نهاد . سپس در قرن پنجم حريري كه عرب بود به سبك او مقامات نوشت و سرانجام حميدي در قرن ششم به فارسي مقامات حميدي را نوشت . مقامه نويسي داستان هاي پي در پي بودند كه قهرمان آنها يكي بود و اين قهرمان در داستان ها متفاوت بود . واعمال محير العقولي انجام مي داد و در پايان غيب مي شد و دوباره خود را در داستان هاي ديگر آشكار مي شد . بدين ترتيب مي توان مقامه نويسي را جد اعلاي داستان هاي پيكارسك  دانست  كه در قرن شانزدهم در اسپانيا مرسوم شد . پيكارسك مشتق از واژه ي اسپانياي پيكار  به معني دغلباز و محيل كلك زن است .  و پيكارسك صفتي براي رمانس هايي كه به اعمال پيكاروها مي پرداختند . معني لغوي مقامه يعني آهنگ موسيقي  ، اساس مقامه نويسي هم بر سجع است و موسيقي كلام است .

مقامات حميدي : مقامات حميدي تصنيف  قاضي حميد الدين بلخي  قاضي القضات بلخ است .  حميد الدين همان كسي است كه انوري را از معركه هجاي بلخ نجات داد .  حميدي مقامات خود را در سال 551 هجري در 24 مقامه به تقليد ار مقامات بديع الزمان و حريري نگاشت . اما  قهرمان بديع الزمان كسي است به نام ابوالفتح الاسكندري و قهرمان  حريري ابوزيد  سروجي است . حال آنكه قهرمان حميدي مشخص نيست .

ترجمه تاريخ يميني  :  جرفادقاني ( معرب گلپايگاني ) معاصر سلطان طغرل است . و از منشيان معروف عصر سلجوقي است . او تاريخ عتبي را كه مشتمل بر تاريخ اواخر سامانيان تا زمان سلطان غزنوي يمين الدوله است به فارسي ترجمه كرده است . با آنكه وزير سفارش مي كند كه به نثر ساده بنويسد . و او هم به قول خودش از هنرنمايي و عربي پردازي و فضل فروشي باز ايستاد . با اين همه بايد گفت كه نثر او در مجموع نثر فني و به طور كلي آميزه يي است  از نثر مرسل و فني  ، سبك اين كتاب همان سبك كليله و دمنه است . پس بايد گفت نثر نويسنده گاهي ساده و گاهي فني و گاهي بينا بين است

راحه الصدور :  راو ندي  راحه الصدور و آيه السرور را در سال 599 هجري به نثر مصنوع ( قسمتي از آن ساده ) نوشت . او بعد از حمله مغول زنده ماند . وبه دربار سلاجقه در آسياي صغير گريخت  اين كتاب علاوه بر اشتمال بر تاريخ سلاجقه عراق از لحاظ ادبي نيز بسيار مورد اهميت است . يكي ازمختصات سبكي آن تحليل شعري است با اين معني كه مضامين و عبارات شعري را در نثر خود حل كرده است  .

توضيح در مورد اين نوع نثر در قرن ششم

قرن ششم يعني عصر سلجوقيان به لحاظ تاريخ ادبيات و سبك شناسي از مهمترين ادوار ادبيات ماست .  و انواع شعر و انواع  نثر در آن ديده مي شوند .  در شعر ، شعر بينابين عهد سلجوقي و شعر سبك  اراني ، سبك ساده خراساني  را كنار زده است. ودر نثر سبك مسلط نثر فني است . اما نثر مرسل مخصوصاً در  كتب  علمي و عرفاني رايج است .  علاوه بر اين نثر بينابيني هم ( قسمتي مرسل و قسمتي فني ) وجود دارد .  كه در زير تعدادي از     كتاب هايي كه به نثر ساده در قرن ششم نوشته شده است را توضيح مي دهيم .

 كتابها وتاليفات

مجمل التواريخ و القصص : اين كتاب مولفي كه نام او را نمي دانيم نوشته است .  سبك كتاب شبيه تاريخ بلعمي است .

آثار غزالي : كيمياي سعادت و ساير كتب ديگر حجه الاسلام محمد بن محمد غزالي طوسي از قبيل نصيحه الملوك  با اسلوبي كه در نگارش كتب علمي و صوفيانه مرسوم بود ساده است . كيمياي سعادت كتابي اخلاقي است . كه در آن افكار عرفاني هم ديده مي شود . كتب احمد غزالي برادر محمد غزالي از قبيل سوانح العشاق از آنجا كه عرفاني است به نثر ساده است .

آثار عين القضات :  عين القضات  همداني  از شاگردان احمد غزالي بود . آثار او عرفاني است . نثري ساده و پر شور دارد كه با نظم در آميخته است . از آثار او مي توان تمهيدات ، نامه ها ، لوايح  را نام برد .

آثار سهروردي : شهاب الدين سهروردي معروف به شيخ اشراق و شيخ شهيد از فيلسوفان معروف قرن ششم است . كه در مقابل آراي ارسطو فلسفه ي تازه يي را كه منبعث از آراي ايران باستان بود پي افكند . از آثار او مي توان : آواز پر جبرئيل ، في حقيقه العشق ، لغت موران ، صفير سيمرغ ، روزي با جماعت صوفيان ، عقل سرخ ، ..... اين رساله ها به شيوه تمثيلي و رمزي است . ودر آن ها مسائل فلسفي را به صورت حكايات و با سوال و جواب مطرح كرده است .  نثر او ساده و به لحاظ محتوا بر مطالب حكمي سمبليك ، شيرين و جذاب است .

اسرار التوحيد :   را محمد منور نواده ي شيخ ابو سعيد ابوالخير  در شرح حال و مقال جد خود شيخ نوشته است . اسرار التوحيد هم به لحاظ نثر و هم به لحاظ معنا از ظريفترين  و شيوا ترين كتب عرفاني در زبان فارسي است . . يكي از اهميت  هاي اين كتاب اشتمال آن بر اشعار كهن فارسي و ديگر محتويات آن بر اصطلاحات عرفاني فارسي است . 

تذكره الاوليا ء :  كتابي است در شرح حال مشايخ صوفيه تاليف فريد الدين عطار نيشابوري  . اين كتاب با اينكه در اواخر قرن ششم تاليف شده است مانند ساير كتب عرفاني ساده است .  در خصايص و اعتبار همان شيوه ي عهد ساماني است .  عطار در بسياري از مواضع ، عبارات كشف المحجوب هجويري را بدون ذكر ماخذ در كتاب خود آورده است .

معارف بهاءولد : سلطان العماء بها ء ولد پدر مولانا مجالس و مواعظي را كه داشته است . در كتابي گرد آورد . كتاب معارف  علاوه بر مطالب پر شور عرفاني نثر شيرين و ساده يي دارد كه في الواقع بايد آن را شيوه محاوره و تخاطب آن دوره دانست . فكر تازه موجب زبان  تازه يي شده است . گاهي  سبك شبيه به روش تداعي معاني و به اصطلاح سور  رئاليستي است . ماجرا هايي كه به (الله )دارد غريب است .

برخي از مختصات اين كتاب عبارتند از :

1-   كثرت استفاده از شين مفعولي 2- تقديم فعل 3- استفاده از مختصات زباني جديد و قديم 4- آورد نفاعل در آخر 5- استعمال نيك در مقام قيد 6-  فعل امر با مي 7- جمع الجمع 8- لغات كهن 9- تركيب سازي

نثر بينابين قرن ششم  در عهد سلجوقيان

همواره بين زوال يك سبك و طلوع سبك ديگر يك جريان سبكي ديگري بوجود مي آيد . كه بينابين است . به طوري كه در صفحات قبل خوانديد . ضمن بحث از برخي كتب از قبيل راحه الصدور و ترجمه تاريخ يميني  كه به نثر فني نگاشته  شده اند گفتيم كه برخي از مواضع آن ها به نثر ساده است . اما نمونه معروف نثر بينابين در قرن ششم   چهار مقاله نظامي  عروضي است كه قسمت هاي فني و ساده آن را  از هم جدا مي كند .

چهار مقاله :  از نظامي عروضي سمرقندي ( معاصر سلطان سنجر سلجوقي ) در حدود سال 551 تاليف كرد . در اين كتاب ، چهار مقاله در باب دبيري – شاعري –نجوم – طب  آمده است . نويسنده پس از بحثي مختصر در باب اين فنون ، حكاياتي را به مناسبت آن باب مي آورد . بحث او در باب صناعات تقريبا به نثر فني است اما حكايات تقريبا به نثر مرسل يا ساده است . ( مقدمه كتاب متمايل به نثر فني است . ) چهار مقاله علاوه بر مساله سبكي به لحاظ اطلاعات ادبي و تاريخي هم حائز كمال اهميت است .  نثر نظامي عروضي شيرين و در اوج فصاحت  و بلاغت است .

تاريخ طبرستان و نامه تنسر : ابن اسفنديار كاتب از نويسندگان اواخر قرن ششم و اوايل قرن هفتم است . او با استفاده از كتابي تازي در تاريخ طبرستان  كتاب تاريخ طبرستان را نوشت . وسپس نامه تنسر به گشنسپ پادشاه طبرستان را كه ابن مقفع به عربي ترجمه كرده بود به پارسي ترجمه كرد و در آغاز كتاب خود آورد. نثر اين كتاب بينابين  مايل به سادگي است .

توضيح دو جريان در قرن ششم

1-    شيفتگي به زبان و ادب عربي :  در كتب مهم اين دوره مشاهده مي شود كه اديبان خواسته و ناخواسته اين عقيده را پذيرفته اند هنر نزد عرب است وبس و فضل و عربي داني با هم مساوي است .

2-   تزيين وآرايه بندي :  ديگر از جريانات و تمايلات قرن ششم اين بود كه دبيران و شاعران كتب ارزشمندي را كه به نثر مرسل و ساده بود مي جستند . وآن را به نثر فني و زبان فاخر ادبي باز نويسي مي كردند .  كتب قديم را به سبك رايج در مي آوردند . نصرالله منشي در ترجمه خود از نثر ساده و روشن ابن مقفع از همين شيوه رايج عصر استفاده كرده بود .

كتالب وتاليفات قرن ششم

سندبادنامه : تا ليف محمد بن علي ظهيري كاتب سمر قندي است كه صاحب رسايل الپ قتلغ  فرمانرواي تركستان بود . ظهيري  سمرقندي دو كتاب ديگر نوشته است از جمله ( اغراض السياسه في اعراض الرياسه ) كه آن هم به نثر فني است . سند باد نامه  داستان هاي بلندي است كه در ضمن آن داستا نهاي كوتاه متعددي آمده است . اصل اين داستان ها كههندي است  به پهلوي ترجمه شده بود . وسپس آن را به عربي ترجمه كردند . در قرن چهارم خواجه قناوزي يا فناوزي آن را به نوح بن منصور ساماني  از پهلوي به نثر ساده ترجمه كرد . و سپس در قرن ششم ظهيري اين نثر ساده را به نثر ساده فني بازنويسي كرد .  علاوه بر ظهيري شاعري به نام دقائقي مروزي هم در اواخر قرن ششم آن را به نثر مصنوع ترجمه كرده بود كه ظاهراً آن تحرير از بين رفته است . يكي از مختصات فكري اين كتاب عناد و بدبيني نسبت به زن است كه در غالب حكايات آن منعكس است . مرزبان نامه :  نوشته ي سعد الدين وراويني است كه از ملازمان  وزير اتابك ايلدگز از اتابكان آذربايجان بوده است . وراويني هم از پيروان روش ترجمه و تهذيب است . اصل اين كتاب را يكي از ملوك آل باوند به نام اسپهند مرزبان نامه رستم شروين در قرن چهارم به زبان طبري نوشته بود و عنصر المعالي كيكاووس در قابوس نامه و ابن اسفنديار در تاريخ طبري از آن نام مي برند . در اواخر قرن ششم و اوايل قرن هفتم  دو نفر بدون اينكه از كار يكديگر خبر داشته باشند . وراويني صاحب مرزبان نامه و محمد غازي الملطيوي صاحب روضه العقول  آن را به نثر فارسي ترجمه         مي كنند .  مرزبان نامه مانند كليله و دمنه از نوع ادب تمثيلي (فابل ) محسوب مي شود .

روضه العقول :  هم تهذيب و ترجمه يي است از كتاب اسپهد مرزبان بن رستم شروين كه به وسيله محمد بن غازي ملطيوي صورت گرفته است . و چنان كه گفته شد . صاحب مرزبان نامه و روضه العقول كه معاصر هم بو ده اند از كار يكديگر خبر نداشتند . محمد بن غازي ملطيوي از دبيران و وزيران سلجوقيان آسياي صغير بود . از اين نويسنده بريد السعاده به چاپ رسيده است . اما با كوشش هانري ماسه مستشرق فرانسوس تنها يا باب از روضه العقول به طبع رسيده است . نثر روضه العقول از نثر مرزبا نامه مصنوعتر است . و از اصل كتاب خلاصه يي ترتيب داده است و سپس به تزيين آن پرداخته است .

راحه الارواح: يكي از داستان هاي ايران پيش از اسلام بختيارنامه بود كه در قرن چهارم به عربي ترجمه شد و در همان قرن در زمان سامانيان به فارسي ترجمه شد . شمس الدين محمد دقائقي مروزي از ادباي اواخر قرن ششم و اوايل قرن هفتم  اين ترجمه راكه ساده بود مطابق سليقه ي رايج در عصر خود به نثر فني بازنويسي كرد و بدان نام راحه الارواح گذاشت . روش دقئقي روش معمول عصر خود يعني تزئيني بود .

ادامه نثر فني در قرن هفتم

از اوايل قرن هشتم زمينه هاي تغيير سبك بوجود آمد و به همين دليل هنوز سبك در قرن هفتم فني است . در اينجا چند نمونه از كتب معروف به سبك فني در قرن هفتم را نام مي برييم .

كتاب وتاليفات

نفثه الصدور: كتابي است مختصر تاليف محمد زيدري نسوي كه منشي سلطان جلال الدين خوارزمشاه بود . او در آخرين جنگ اين شاهزاده شجاع با مغولان بود و خاطرات خود را از اين شكست نوشته است .و اين نفثه الصدور كتابي تاريخي ادبي است . از طرفي تاريخ قتل مغولان است و از سويي عواطف خود را نسبت به مخدوم خود ايراد كرده است .هرچند كه كتب تاريخي از نوع كتب علمي محسوب مي شوند وبراي تفهيم و تفاهم اند و لاجرم بايد به شيوه مرسل نگاشته شوند اما نسوي اين كتاب را كه علاوه بر جنبه تاريخي به لحاظ بيان عواطف و احساسات هم مقامي دارد به نثر مصنوع اما سخت ودلاويز نوشته است . كتاب ديگري هم به عربي دارد كه در همان سال ها به فارسي ترجمه شد و به نام سيره جلال الدين منكبرني معروف است . نفثه الصدور به معني خلطي كه از سينه خارج مي شود مي باشد مجازا غصه و درد دل است .

تاريخ جهانگشا : عطاملك جويني بعد از حمله مغول به دنيا آمد وتمام عمر خود را در دربارايشان گذراند . از او چند كتاب باقي مانده است كه معرفترين آنها تاريخ جهانگشاه جويني است . كه در سه جلد به طبع رسيده است . ودر شرح حكومت مغول در ايران از چنگيز به بعد است . اين كتاب نمونه نثر فني زيبا ي اين قرن مي باشد اين كتا ب را مي توان نخستين كتاب دانست كه لغات مغولي را دوشادوش لغات عربي و فارسي به كار برده است .

تاريخ وصاف :اديب شرف الدين عبدالله  شيرازي ملقب  به وصاف  الحضر ه صاحب كتاب مفصل تاريخ ( تجزيه الامصار و تجزيه الاعصار ( پراكنده شدن شهرها و گذشت روزگاران ) است . كه در پنج جلد تاليف شده است . كتاب به نثر مصنوع به سبك تاريخ جهانگشاي جويني است . و در آن ايلخانان مغول را شرح مي دهند .  نثر كتاب او بسيار دشوار وهمواره با اطناب است . واز اين رو استفاده تاريخي از آن دشوار است .  وبه خاطر همين دشواري آن را نكوهيده اند .

نثر فني مبتني برنثر مرسل در قرن هفتم

با وصاف الحضره داستان نثر فني بع پايان مي رسد . بعد از ان هر چه هست تكلف و بي نمكي و غلط و بيهودگي است .

در همه ي آثاري كه تاكنون مطالعه كرديد .لغات و عبارات و جملاتي به شيوه ي نثر مرسل وجود داشت كه در حقيقت سبب اصلي شيريني و حلاوت نثر فني است .

توضيح مطلب

در قرن هفتم برخي از نويسندگان آثار خود را هم با نثر مرسل و هم فني مي نوشتند .كه در زير دو كتاب كه به اين روش نوشته اند مي آوريم .

كتاب وتاليفات

مرصاد العباد :  اولين كتاب صوفيه كه به نثر فني معتدل نوشته شده است  اين كتاب از نجم الدين دايه         مي باشد . او به علت اينكه شهر به شهر از دست مغول ها در حال فرار بود به آسياي صغير رسيد و در آنجا  اين كتاب را نوشت . اين كتاب علاوه بر نثر بسيار زيباي فني و صوفيانه كه مشتمل بر اشعار نغزي نيز هست به لحاظ طرح مطالب لطيف عرفاي هم حائز اهميت است . و به نظر مي رسد كه از كتبي بوده است كه حافظ بدان توجه داشته است .نثر كتاب ساده و گرم و پر شور است كه گاهي به صورت شعر ناب منثور است . به طور كلي مي توان گفت  كه نثر نجم الدين رازي نوعي نثر موزون معتدل است . بين نثر خواجه عبدالله و قاضي حميد الدين بلخي و از اين رو بين  مرسل و فني محسوب مي شود .

گلستان :  گلستان اوج آميزش دو نثر خواجه عبدالله و قاضي حميد الدين است . شيخ با تتبع در آثار ادبي پيش از خود دريافته بود كه اين دو روش ناقص مانده است .

مهمترين راز موفقيت گلستان رعايت اعتدال مي باشد . اعتدال در همه چيز لغات و تركيبات عربي و تازي ، درهم آميختگي نظم ونثر ، طول حكايات و غيره..   جز اين عوامل ديگر يكي موسيقيايي بودن جملات است و ديگر ايراد سخنان پر مغز كه غالباً جنبه ي   ارسال المثل يافته اند .

المعجم في معايير اشعار العجم: تاليف شمس الدين محمد بن قيس الرازي است . معتبرترين كتاب كهن در علوم عروض و قافيه و بديع است . و در آخر آن از نقد الشعرا هم سخن گفته است . چون كتاب علمي است متن آن مرسل است . اما مقدمه كتاب نثر فني دارد .ودر آن حال وروز خود را در پريشاني حمله مغول توضيح مي دهد .

جوامع الحكايات: عوفي اهل بخارا بود و در همانجا در س خوانده بود . چند سالي قبل از حمله مغول كه خبر حمله قريب الوقوع آنان پخش شده بود مهاجرت كرد و به سند رفته ودر هنگام حمله مغول در انجا بوده است .  چون اين كتاب از حكايات مختلف از اينجا وآنجا جمع شده است نمي توان  سبك آن را مشخص كرد . اما بطور كلي مي توان گفت كه مقدمه كتاب به نثر مصنوع و اكثر متن به نثر مرسل است .

 لباب الالباب :  كتاب معروف ديگر عوفي لباب الالباب است . كه آن قديمي ترين تذكره بجامانده است . موضوع آن  نام وآثار كثيري از شاعران گمنام قبل از حمله مغول مي باشد .

كتاب وتاليفات در قرن هشتم كه آغاز ساده نويسي است .

جامع التواريخ :  يا تاريخ غازاني  تاليف خواجه رشيد الدين فضل همداني است . كه از طريق حرفه پزشكي به دربار ايلخانان راه يافت بود . واندك اندك به مقام وزارت رسيده بود .خواجه به دستور غازان خان مشغول گرد آوري كتاب عجيب شد كه تاريخ عمومي جهان است . و در تاليف خود از فضلاي چين و فرنگ و يهود كه در دربار بودند كمك گرفت . و خواجه در آنزمان سمت سر ويراستار داشت . و گروهي از فضلا زير نظر او به تاليف مي پرداختند . در قسمت تاريخ ايران از تاريخ طبري و عتبي و راحه الصدور و جهانگشا و غيره ... استفاده كرده است .  جامع التواريخ به نثر ساده است اگر از كتاب و ماخذ فني استفاده كرده است .عبارات و كلمات را ساده كرده است .

تجارب السلف :  از هندو شاه نخجواني  است به نثري ساده و موضوع آن تاريخ وزرا و اخبار خلفااست .  منبع اصلي كتاب هندو شاه از كتاب الفخري تاليف ابن الطقطقي  به عربي است . اما نثر ساده و راوني دارد . هندو شاه مدتي حاكم كاشان بود

آثار مستوفي :   حمد الله مستوفي  در قزوين متولد شد . و در خدمت خواجه رشيد الدين فضل الله صاحب جامع التولريخ بود .  آثار او عبارتند از :

ظفر نامه :  كه منظومه يي است در تاريخ ايران بعد ار اسلام

تاريخ گزيده : در خلاصه تاريخ عالم كه آن را به نام خواجه غياث الدين وزير پسر رشيدالدين فضل الله نوشت .

نزهه القلوب : كه آن را در جغرافيا نوشت .

نثر حمد الله ساده و روان است .

تاريخ بناكتي :  فخر بناكتي در اصل شاعر بود  وسمت ملك الشعرايي دربار ايلخانان را داشت . اما كتابي در تاريخ عمومي عالم از آغاز تا زمان ابو سعيد بهادر نوشت . موسوم به روضه اولي الالباب في تواريخ الاكابر و الانساب كه به تاريخ بناكتي معروف است .  اين كتاب در اصل تلخيصي از جوامع التورايخ رشيدي است و مطالبي را خود افزوده است و نثر آن ساده وروان است .

مجمع الانساب:   از محمد بن علي شبانكاره از مداحان خواجه غياث الدين محمد وزير پسر خواجه رشيدالدين فضل الله بود . نثر كتاب ساده و روان است .

كتاب وتاليفات

ادبي :

دستور الكاتب  في تعيين المراتب :  از شمس نخجواني معروف به شمس منشي كه پسر هندو شاه مولف كتاب معروف تجارب السلف است .

روضه الخلد : مجد خوافي  كه به تقليد از گلستان نوشت . هر چند نثر او ساده و درست است اما هيچ يك از خصوصيات بلاغي و هنري گلستان را ندارد .

انيس العشاق :  از شرف الدين رامي ، ملك الشعراي دربار منصور بود . (ممدوح حافظ ) .  علاقه او به بديع است . كتابي هم دارد به نام حدائق الحقايق در شرح حدائق السحر وطواط است . موضوع كتاب انيس العشاق : زيبايي شناسي معشوق و به عبارتي سنن ادبي در باب معشوق است . در نوزده باب  كه تشبيهات واستعاراتي در شعر خود آورده است . نثر كتاب ساده است.

عرفاني :  كتب عرفاني هميشه به نثر ساده است اما تنها  كتاب عرفاني كه تا حدي مصنوع است مرصاد العباد است .

اوراد الاحباب و فصوص الاداب :  از ابو المفاخره باخرزي  از نوادگان سيف الدين با خرزي صوفي معروف  كه ش اگرد كبري بود . موضوع كتاب در مورد آداب تصوف است و به نثري ساده .

فردوس المرشديه في اسرار الصمديه : از محمد بن عثمان كه اين كتاب را در كازرون نوشت . و ترجمه واقتباسي از يك كتاب عرفاني به زبان عربي است .

مصباح الهدايه ومفتاح الكفايه : از عزالدين محمود است . نويسندهخ بك كتاب عوارف المعارف شيخ شهاب الدين سهروردي توجه داشته است . اين امر باعث شده است از سلاست نثر كاسته شود .

مناقب العارفين :  از شمس الدين محمد افلاكي  از مريدان خاندان مولانا و مثنوي خوان مزار مولانا بود . اين كتاب در شرح حال خانواده مولانا و مشايخ اين طريقت نوشته شد . نثر كتاب ساده وروان است .

رساله ي فريدون سپهسالار :   فريدون سپهسالار مانند افلاكي شرحي بر احوال خانواده مولانا نوشت كه نثر اين كتا ب بعلت استفاده از لغات عربي از نثر افلاكي دشوارتر است .

رساله علاء الدوله سمناني :   نخست در دربار ايلخانان بود بعد به عرفان روي آورد . وعارف شد و چند كتابي هم در عرفان دارد .

نزهه الارواح :  از امير حسيني  از عارفان خراسان بود طي ابياتي از شيخ محمد شبستري سوالاتي در دقايق عرفان كرد و شيخ محمود گلشن راز رادر جواب سوالات او سرود .

او چند رساله عرفاني دارد از قبيل نزهه الارواح و روح الارواح .... اهميت نزهه الارواح در اين است  كه به سبك خواجه عبدالله به نثر موزون مرسل نوشته شده است .  و در بازي با كلمات از لغات فارسي استفاده كرده است .

جريانات فرهنگي اين دوره  عبارتنداز:

حركت به سوي ساده نويسي :  در اين دوره حركت به سوي ساده نويسي آغاز شد چنان كه ملاحسين واعظ كاشفي ،كليله و دمنه را به انشاي دوره ي خود باز گرداند وآن انوار سهيلي ناميد.

رواج تاريخ نويسي :  تاريخ نويسي كه از دوره مغول شروع شده بود در دوره تيموريان هم ادامه يافت و به نثر ساده منتها بايد توجه داشت كه سادگي فرق مي كند و نثر  ساده اين دوره فصيح و بليغ نيست . در مقدمه ظفرنامه شامي كه قديمي ترين تاريخ دربار تيموريان است   . مي گويد امير تيموري به من دستور داده است كه ساده به طوري كه عامه مردم بفهمند بنويسم .

رواج لغات تركي :  با ورود تيمريان به ايران ورود لغت تركي به زبان فارسي افزايش يافت چنان كه فروانرويان ترك نويسندگان را به نوشتن لغات تركي تشويق مي كردند .

افوا ادب عرب : بعد از سقوط بغداد به دست هلاكو  ادب عربي در تمام سرزمين هاي اسلامي دچار انحلال شد .

تنزل تحقيق و تتبع : به علت از ميان رفتن كتاب خانه ها و حوزه هاي علمي و همچنين استادان تحقيق و تتبع متوقف شد .

درسي شدن عرفان :  بعلت كنار امدن عرفا با مغولان  به مرور زمان آنها اصالت خود را از دست دادند  و به شرح بحث هاي عرفاني بسنده كردند .

مردمي شدن شعر :  شعر از دربار بيرون آمد وهمه شعر مي سرودند . در قالب هاي متفاوت از جمله قصيده و...

كتاب وتاليفات  تاريخي  عهد تيموري قرن نهم

ظفر نامه شامي : تاليف نظام الدين شنب غازاني معروف به نظام شامي كه قديمي ترين تاريخ امير تيمور است . نثر آن ساده  است .

ظفر نامه تيموري:  از شرف الدين علي يزدي با استفاده از كتاب ظفر نامه شامي كتاب خود را در سال 828 هجري مفصلتر نوشت . اين كتاب به نثر فني و به تقليد جهان گشاي جويني نوشته است .

زبده التواريخ : از حافظ ابرو  از مورخان دوره ي تيموري و شاهرخي است كه داراي چند گتاب است از قبيل  زبده التواريخ – ذيل جامع التواريخ (تاريخ رشيدي ) و مجمع التواريخ كه همه با نثر ساده وروان نوشته شده است .

مطلع السعدين :  كمال الدين  عبدالرزاق  كه اين كتاب را در تاريخ شاهان تيموري به نثر ساده و روان نوشت .

مجمل فصيحي :  يا مجمل التواريخ از فصيح خوافي   كه در آن حوادث هر  سا ل  را با استعانت  از كتب تاريخ به كوتاهي و سادگي ياداشت كرده است . جز در مقدمه كه نثر آن مصنوع است . متن كتاب به نثر ساده روان است .

روضه الصفا : مير خواند كه در  در بار سلطان بايقرا مقام مهمي داشت در اواخر قرن نهم روضه الصفا را در شش جلد نوشت و بعد ها نوه ي دختري  او خواند مير يك جلد بر آن افزود . اسم اين كتاب كه به تشويق امير عليشير نوايي نوشته شده است . ( روضه الصفا في سيره الانبيا و الملوك و الخلفا) نثر كتاب تقريباً ساده است .

كتاب ادبي اين دوره قرن نهم

تذكره الشعرا : از دولتشاه سمرقندي در شرح حال شاعران كهن و معاصر خود نوشت .

آثار جامي : جامي از شاعران كتاب هاي متعدد منثوري هم دارد . از جمله بهارستان كه بخشي از آن را به تقليد از گلستان نو شته است . ولي نثر آن از گلستان ساده تر است. جامي اهل مطايبه و شوخي بود و اين خوي او در آثار او منعكس شد ه است . نفحات الانس در شرح حال عارفان به نثر ساده نوشته است . اين كتاب در اساس ترجمه و اقتباسي است از طبقات الصوفيه  خواجه عبدالله انصاري كه آن هم ترجمه و تفسير (با لهجه هروي) طبقات الصوفيه محمد بن حسين  سلمي نيشابوري بود . لوايح در ذكر اصطلاحات عرفاني است . كه آن را به نثر موزون و مسجع و به تقليد از سوانح احمد غزالي نوشته است . اشعه اللمعات  كه ان در شرح لمعات عراقي نوشته است .

آثار واعظ كاشفي سبزواري : كمال الدين حسين بن علي واعظ كاشفي سبزواري كتاب هاي متعدد ي دارد ازجمله :  روضه الشهدا  را در ذكر مصيبت اهل بيت نوشته است . اخلاق  محسني كه كتابي درباره اخلاق است . فتوت نامه سلطاني كه در آيين فتيان  است . بدايع الا فكار  في صنايع الا شعار كه در شرح صنايع بديعي است .اما از همه مهم تر و مشهو رتر  انوار سهيلي است كه تحريري است از كليله و دمنه و قصد مولف ساده كردن كتاب كليله و دمنه بوده است . نثر كاشفي روي هم رفته ساده و روان است .

 ويژگي نثر در  قرن نهم

1-      لغات عربي بسيار كم تر از قديم و شعر عربي و استدلالات و تمثيل و مثل به ندرت در آن ديده مي شود . 2-  متن كتاب ساده وگاهي داراي ركاكت وسستي است 3- آوردن  لغات و تركيبات تازي و تركي كردن الفاظ  فارسي 4- از حيث صرف ونحو نيز بسيار تنزل كرده است .5- حذف افعال بدون  قرينه در اين دوره شدت يافته است .